Gdzie leży zamek w Gniewie i jak do niego trafić?
Gniew to niewielkie miasto położone na lewym brzegu Wisły, około 30 kilometrów na południowy wschód od Starogardu Gdańskiego. Twierdza usytuowana jest na wyniosłej skarpie, przy historycznym szlaku łączącym Toruń z Gdańskiem. Już samo położenie robi wrażenie: budowla góruje nad okolicą, a jej sylwetka widoczna jest z daleka. Dojazd nie sprawia trudności zarówno od strony Trójmiasta, jak i z centrum kraju, co czyni zamek łatwo dostępnym dla turystów z całej Polski.
Historia zamku od zakonu krzyżackiego do czasów pruskich
Twierdzę wznieśli rycerze Zakonu Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, znani powszechnie jako Krzyżacy. Budowę rozpoczęto pod koniec XIII wieku, gdy ziemie te zostały przekazane zakonowi przez księcia Sambora. Prace trwały około 20 do 30 lat. Przez długie lata zamek służył jako siedziba komturów krzyżackich, a po przejęciu przez Polskę pełnił funkcję rezydencji starostów przez niemal dwa wieki. W pierwszej połowie XVII stulecia warownię zniszczyły wojska szwedzkie i od tego momentu zaczęła popadać w ruinę.
Częściową odbudowę przeprowadzono za starostwa Jana Sobieskiego, późniejszego króla Polski. Po rozbiorach zamek przeszedł w ręce pruskie i wielokrotnie zmieniał swoje przeznaczenie. Służył między innymi jako spichlerz, a po przebudowie w XVIII wieku również jako więzienie. W 1920 roku Gniew powrócił do odrodzonej Polski. Rok później wielki pożar zniszczył znaczną część zabudowań, pozostawiając w całości jedynie skrzydło południowe.
Odbudowa zamku i jego powrót do dawnej świetności
Systematyczna odbudowa twierdzy ruszyła w latach 1967 do 1975 z inicjatywy dyrektora Zakładów Mechanizmów Okrętowych FAMA. Prace konserwatorskie objęły jednak przede wszystkim Pałac Marysieńki, czyli budynek na przedzamczu, który dziś funkcjonuje jako hotel. Drugi etap odbudowy zamku właściwego rozpoczął się w 1992 roku z inicjatywy Urzędu Miasta i Gminy w Gniewie w ramach robót publicznych. Proces przywracania twierdzy do stanu używalności trwa do dziś i jest jednym z największych projektów rewitalizacji dziedzictwa średniowiecznego w Polsce.
Architektura i układ przestrzenny twierdzy
Zamek ma kształt zbliżony do kwadratu o boku około 47 metrów z czterema wieżyczkami w narożnikach i wewnętrznym dziedzińcem. Zamkowe mury wieńczą wąskie korytarze ze strzelnicami, dawne ganki strażnicze udostępniono zwiedzającym. Wewnętrzny dziedziniec również ma formę kwadratu. Jego centralnym elementem jest studnia, natomiast przy murach stoją drewniane kramy rzemieślnicze i pamiątkarskie. Stąd wchodzi się do muzeum, zbrojowni oraz dormitorium oferującego noclegi.
Całość otaczają mury obwodowe z czterema narożnymi wieżami oraz druga linia murów chroniąca przedzamcze. Co warto zaznaczyć, współczesny układ zamku niewiele ma wspólnego z oryginalną średniowieczną warownią. Obecna bryła jest w dużej mierze odzwierciedleniem pruskiego więzienia, które przez dekady kształtowało wnętrza budowli.
Atrakcje i wydarzenia dla odwiedzających przez cały rok
Zamek w Gniewie uchodzi za jeden z czołowych ośrodków krzewienia tradycji średniowiecznej w Polsce. Przez cały rok odbywają się tu konferencje, zjazdy, sympozja naukowe, bankiety, biesiady historyczne oraz turnieje rycerskie. Każdy odwiedzający może zobaczyć na własne oczy, jak wykuwa się miecze, samodzielnie wybić monetę, ulepić garnek, spróbować strzelania z kuszy, a nawet przymierzyć prawdziwy pancerz. Od maja do września w soboty i niedziele na dziedzińcu wystawiana jest replika XVII-wiecznego działa, które z hukiem obwieszcza południe.
Instytucje i organizacje działające w murach zamku
Gniewska warownia należy dziś do spółki Zamek Gniew i jest miejscem aktywności wielu organizacji. Swoje siedziby mają tu między innymi Oddział Muzeum Archeologicznego w Gdańsku, Chorągiew Husarska Marszałka Województwa Pomorskiego, Żółty Regiment Piechoty Gustawusa II Adolfa, Chór Schola Cantorum Gymevensis, Centrum Myśliwskie oraz Gdańskie Bractwo Historii Wojskowości. Obecność tylu instytucji sprawia, że zamek żyje całą dobę, a każda wizyta może przynieść inne doświadczenia. To miejsce, które łączy naukę, kulturę i rozrywkę w autentycznej historycznej scenerii.
